Vijf miljard tegen de klok & waarom Nederland nu moet kiezen

"AI is een niet meer weg te denken systeemtechnologie met impact op alle aspecten van de maatschappij. Alhoewel dit in Nederland onderkend wordt, is er te weinig concrete actie en wordt er te weinig geïnvesteerd om daadwerkelijk met AI aan de slag te gaan." — Willem Jonker, bestuursvoorzitter AIC4NL [2]

De diagnose

Het position paper opent met een ontnuchterende vergelijking. Nederland investeert €250 per inwoner in AI voor de periode 2026-2030. Scandinavië mikt op €551, Duitsland op €858, het Verenigd Koninkrijk op €858 en Frankrijk op €1.385 [1]. De achterstand is niet nieuw, maar de consequenties worden nu zichtbaar. Nederland scoort een 20e plaats op de mondiale AI Index, met scores van slechts 10 tot 11 op 100 voor onderzoek, ontwikkeling en commercialisatie [1]. Alleen op infrastructuur scoort het land redelijk: 40 op 100.

De oorzaken zijn structureel. Europa heeft te lang ingezet op regulering zonder te investeren in eigen capaciteit. De AI Act en Data Act zijn er, maar de bedrijven die eraan moeten voldoen komen uit Silicon Valley en Shenzhen. Het resultaat is wat AIC4NL 'technologische gevangenschap' noemt: afhankelijkheid van buitenlandse platformen voor een technologie die doordringt tot in de haarvaten van economie en samenleving.

De oplossing in drie pijlers

AIC4NL presenteert een investeringsagenda langs drie lijnen. De eerste pijler betreft infrastructuur: €1 miljard voor een Nederlandse AI-fabriek en soevereine cloudcapaciteit. De AI-fabriek in Groningen, die in oktober 2025 van start ging met €200 miljoen, is slechts het begin. De coalitie wijst op de 20-80 verhouding bij succesvolle AI-diensten: voor elke euro in training is vier euro nodig voor daadwerkelijk gebruik [1]. Na de ontwikkelinvestering moet dus nog €800 miljoen volgen voor deployment-infrastructuur.

De tweede pijler richt zich op het bouwen van een Nederlandse 'AI Fair Tech' industrie: €1,5 miljard. Dit omvat een investeringsfonds van €1 miljard voor het opschalen van AI-startups, €250 miljoen voor datacollecties en €250 miljoen voor talent. Het begrip 'Fair Tech' verwijst naar AI die voldoet aan Europese waarden: transparante algoritmen, eerlijke dataverwerking, respect voor privacy en auteursrecht.

De derde en grootste pijler betreft 'AI Grand Challenges' in strategische sectoren: €2,5 miljard. AIC4NL identificeert vier domeinen waar AI de grootste maatschappelijke impact kan hebben: zorg, energie en klimaat, defensie en veiligheid, en agrifood. Per domein stelt de coalitie €500 miljoen beschikbaar, plus €500 miljoen voor bij- en omscholing van werknemers.

Van de totale €5 miljard moet 80% van private partijen komen, 20% van de overheid. Het is een bewuste keuze: de overheid als aanjager, het bedrijfsleven als drager.

Het fundament: het AI Deltaplan

Het AIC4NL position paper bouwt voort op het Nationaal AI Deltaplan dat Jelle Prins en Michiel Bakker eerder in november presenteerden [3][4]. Waar AIC4NL het financiële kader schetst, legde het Deltaplan het strategische fundament. Het plan bevat meer dan vijftig concrete aanbevelingen, opgesteld in samenwerking met ruim zestig experts uit wetenschap, bedrijfsleven en overheid.

De vergelijking met de Deltawerken is niet toevallig. Net als de stormvloedkeringen Nederland beschermden tegen het water, moet een AI-deltaplan het land beschermen tegen digitale kwetsbaarheid. De initiatiefnemers waarschuwen voor een existentiële dreiging. Vijf jaar geleden stond Nederland nog in de AI-voorhoede. Google Brain opende een kantoor in Amsterdam, ASML groeide uit tot sleutelspeler in chiptechnologie. Vandaag gebruiken Nederlandse bedrijven vooral Amerikaanse AI-modellen terwijl toptalent vertrekt naar San Francisco.

Het Deltaplan identificeert vijf strategische kansen waar Nederland wél kan excelleren: verticale AI-toepassingen in sectoren als zorg en landbouw, mens-machine interfaces, dataplatformen voor veilig delen van gegevens, wetenschappelijke AI voor doorbraken in onderzoek, en energie-efficiënte AI-hardware [4]. De meest ambitieuze aanbeveling is NADI: een Nederlands onderzoekscentrum voor 'onmogelijke doorbraken', geïnspireerd op het Amerikaanse DARPA dat GPS, stealth-vliegtuigen en het internet voortbracht.

Prins, medeoprichter van AI-bedrijf Cradle, vat de urgentie samen: "Als we niets doen, verliezen we onze concurrentiepositie. Dan gebruiken al onze bedrijven Amerikaanse AI-modellen, tot Trump plotseling zegt dat we ze niet meer mogen gebruiken." Het is geen hypothetisch scenario. Geopolitieke spanningen maken technologische soevereiniteit van strategisch belang.

De financieringsgaten

Het AI Deep Dive rapport van Invest-NL en de regionale ontwikkelingsmaatschappijen, geschreven door AI-expert Stefan Leijnen, legt de financieringsgaten bloot die de ambities van zowel AIC4NL als het Deltaplan in de weg staan [5][6]. Nederland heeft 96 AI-native startups in het ROM-portfolio. De gemiddelde investering per ronde is gestegen naar bijna €400.000. Maar dat bedrag is een fractie van wat nodig is.

De gaten zijn structureel. ROMs investeren gemiddeld €400.000, Invest-NL begint pas bij €10 miljoen. Daartussen gaapt een 'valley of death' waar veelbelovende bedrijven stranden. In de vroege fase ontbreekt kapitaal voor teams die grote modellen willen trainen. In de opschaalfase is er geen doorbraakkapitaal van €100 miljoen of meer. Het Leijnen-rapport identificeert drie kritieke financieringsgaten: de vroege kapitaalintensieve fase, het opschaal- en doorbraakkapitaal, en de snelle seed- en Series A-financiering die in AI cruciaal is vanwege de snelheid van de markt.

Een opvallend gegeven: slechts 2% van de Nederlandse AI-startups richt zich op hardware en energie, maar deze categorie trekt 18% van het geïnvesteerde kapitaal [6]. De markt ziet kansen in de Nederlandse positie rond halfgeleiders. Maar de praktijk is weerbarstig. ASML investeerde €1,3 miljard in het Franse Mistral, niet in een Nederlandse AI-kampioen [7]. Het kapitaal is er, de bedrijven om in te investeren moeten nog groeien.

De bredere context: welvaart op het spel

Peter Wennink, oud-topman van ASML, plaatst de AI-investeringsagenda in een breder perspectief [8][9]. In zijn rapport over de route naar toekomstige welvaart becijfert hij dat Nederland €151 tot €187 miljard aan productiviteitsverhogende investeringen moet mobiliseren tot 2035 om de welvaartsstaat in stand te houden. AI is daarin geen bijzaak, maar een randvoorwaarde.

Het gros moet van private partijen komen. Maar die investeren liever elders: Nederlandse pensioenfondsen beleggen drie keer zoveel in Amerikaanse als in Europese bedrijven [10]. Wennink gebruikt een treffende metafoor: Nederland is een auto met vier lekke banden. De motor draait, maar de voorwaarden ontbreken. Talentschaarste, trage vergunningen, netcongestie, stikstofproblemen. Een bedrijf in de Brainportregio dat tot 2033 moet wachten op een stroomaansluiting wordt niet gehinderd door de markt, maar door beleid.

De energieprijs versterkt het probleem: Nederland betaalt €95 per MWh, Frankrijk €32 [6]. Voor AI-bedrijven die afhankelijk zijn van rekenkracht is dat een structureel concurrentienadeel dat geen investeringsagenda kan compenseren.

De weg vooruit

De vier rapporten vormen samen een coherent beeld. Het AI Deltaplan schetst de strategische richting en de urgentie. Het Leijnen-rapport van Invest-NL en de ROMs legt de financieringsgaten bloot die de groei van startups naar scale-ups blokkeren. Het Wennink-rapport plaatst alles in de context van nationale welvaart en benoemt de randvoorwaarden die eerst op orde moeten komen. En het AIC4NL position paper vertaalt dit naar een concrete investeringsagenda met prijskaartjes en een uitvoeringsstructuur.

De consensus is helder: niet concurreren met de VS en China op de grootste taalmodellen, maar investeren in verticale toepassingen en sectoren waar Nederland traditioneel sterk is. Zorg, agrifood, logistiek, high-tech, defensie. AIC4NL pleit voor een 'Nederlands AI Pact' waarin overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties hun investeringen coördineren. Een nationale AI-top moet de aanzet geven.

De coalitie waarschuwt voor versnippering: Nederland grossiert in kleine initiatieven met weinig impact. Alleen gebundelde inzet creëert de kritische massa die nodig is.

Wat betekent dit voor startups?

Voor de 96 AI-native startups in het ROM-portfolio en de tientallen anderen daarbuiten is de €5 miljard-agenda meer dan een beleidsdocument. Het is een potentiële levensader. De valley of death tussen €1 miljoen en €10 miljoen waar nu veelbelovende bedrijven stranden, zou met het voorgestelde investeringsfonds van €1 miljard overbrugd kunnen worden. De €250 miljoen voor datacollecties geeft toegang tot trainingsdata die individuele startups nooit zelf kunnen verzamelen. En de €500 miljoen voor talent per sector maakt het makkelijker om te concurreren met Big Tech-salarissen.

Concreter: een Nederlandse AI-startup in de zorgsector zou kunnen profiteren van zowel de sectorale datacollectie als de €500 miljoen Grand Challenge voor zorg. Een hardware-startup rond energie-efficiënte chips vindt aansluiting bij de infrastructuurpijler én de Nederlandse positie in de halfgeleiderindustrie. De agenda creëert niet alleen kapitaal, maar ook afzetmarkt: de overheid als launching customer voor AI Fair Tech-oplossingen.

Maar er zit een keerzijde aan. De 80-20 verdeling betekent dat €4 miljard van private partijen moet komen. Datzelfde bedrijfsleven dat nu drie keer zoveel in Amerikaanse als Europese bedrijven investeert. De agenda van AIC4NL is ambitieus, maar de uitvoering hangt af van bereidheid die er nog niet is. Nederlandse pensioenfondsen en corporates moeten overtuigd worden dat investeren in lokale AI-startups niet alleen maatschappelijk wenselijk is, maar ook rendabel.

De komende vijf jaar zijn cruciaal, concludeert AIC4NL. Voor startups betekent dit een dubbele opdracht: groeien in een ecosysteem dat nog in aanbouw is, en tegelijk dat ecosysteem helpen vormgeven. De 96 bedrijven in het ROM-portfolio zijn de basis. De uitdaging is om van hidden champions zichtbare winnaars te maken die het bewijs leveren dat Nederlandse AI Fair Tech kan concurreren.

Nu investeren betekent speler worden. Uitstellen betekent gevangene blijven. Voor Nederland als land, maar ook voor elke startup die probeert door te groeien zonder het kapitaal en de infrastructuur die concurrenten in de VS en China wel hebben.

Max Pinas

Founder http://dutchstartup.ai